Trận lụt lịch sử năm 2008 và bài học về tính bất thường của thời tiết
Cuối tháng 10 năm 2008, Hà Nội hứng chịu một đợt mưa được giới chuyên môn khí tượng đánh giá là hiện tượng bất thường nhất từng ghi nhận, cả về thời điểm lẫn cường độ và phạm vi ảnh hưởng, bởi lẽ thông thường mùa mưa lũ ở miền Bắc đã kết thúc vào giữa tháng 10 nhưng năm đó mưa lớn lại xảy ra muộn một cách hiếm thấy trong lịch sử khí tượng khu vực. Lượng mưa đo được tại khu vực Láng vượt mức kỷ lục từng thiết lập năm 1984, trong khi tại Hà Đông lượng mưa đo được lên đến gần 500 milimet, cũng vượt xa kỷ lục cũ. Hậu quả là toàn thành phố ghi nhận hàng chục điểm ngập kéo dài hàng trăm mét, sâu trên dưới một mét, nhiều tuyến đê bị tràn và sạt mái, hàng nghìn hộ dân ven đê bị ngập nhà cửa. Bài học rút ra từ năm 2008 là không thể chủ quan dựa vào quy luật mùa vụ thông thường, vì biến đổi khí hậu hoàn toàn có thể tạo ra những đợt mưa trái mùa với cường độ vượt mọi dự báo.
Đợt mưa ngày 30 tháng 9 năm 2025 và bài học về hạ tầng thoát nước quá tải
Mười bảy năm sau trận lụt lịch sử, Hà Nội tiếp tục đối mặt với một đợt ngập nghiêm trọng vào ngày 30 tháng 9 năm 2025. Theo đại diện Sở Xây dựng Hà Nội, nguyên nhân chính là lượng mưa quá lớn, kéo dài liên tục và vượt xa công suất thiết kế của hệ thống thoát nước đô thị. Đáng chú ý, hệ thống thoát nước khu vực bốn quận lõi cũ vốn được đầu tư tương đối hoàn chỉnh cũng chỉ đáp ứng được mức mưa khoảng 310 milimet trong hai ngày, trong khi thực tế nhiều điểm đo ghi nhận lượng mưa vượt ngưỡng này rất xa, có nơi lên tới hơn 500 milimet chỉ trong gần một ngày. Mặc dù tổng lượng mưa của đợt này chưa vượt qua con số tuyệt đối của năm 2008, số điểm ngập trong thành phố lại tương đương, thậm chí có thời điểm vượt mốc 100 điểm ngập trên toàn địa bàn. Điều này cho thấy một bài học quan trọng: cường suất mưa trong thời gian ngắn, tức lượng mưa dồn dập trong vài giờ, gây áp lực lên hệ thống thoát nước nặng nề hơn nhiều so với cùng một lượng mưa trải đều trong nhiều ngày, và hạ tầng thoát nước của thành phố sau gần hai thập kỷ vẫn chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa.
Bài học về quy hoạch đô thị và cốt nền xây dựng
Một nguyên nhân được các cơ quan chuyên môn nhiều lần nhấn mạnh là tốc độ đô thị hóa quá nhanh tại các khu vực vốn trước đây là đất nông nghiệp hoặc đường ngoại thị, nơi hệ thống thoát nước chưa được đầu tư đồng bộ trước khi các công trình mọc lên. Nhiều khu đô thị mới như Mỹ Đình, Nhân Chính, Cầu Giấy, Mễ Trì được xây dựng trên nền đất nông nghiệp có cốt nền thấp, trong khi quá trình bê tông hóa làm giảm khả năng thấm nước tự nhiên của đất, cộng với hệ thống cống thoát nước chưa đáp ứng kịp khiến các khu vực này thường xuyên bị ngập mỗi khi mưa lớn. Bên cạnh đó, nhiều công trình dọc các tuyến đường được xây với cốt nền cao hơn mặt đường hiện trạng, vô tình biến lòng đường thành nơi trũng thấp hứng nước. Bài học ở đây là quy hoạch cốt nền và hệ thống thoát nước cần đi trước một bước so với tốc độ xây dựng, thay vì để hạ tầng chạy theo sau khi đô thị đã hình thành.
Bài học về vai trò của hồ điều hòa và trạm bơm đầu mối
Nhiều ý kiến từ cơ quan quản lý cũng chỉ ra rằng các hồ điều hòa và trạm bơm đầu mối theo quy hoạch tại khu vực phía Tây và Tây Nam thành phố chưa được đầu tư đạt công suất thiết kế, trong khi đây là những công trình có vai trò điều tiết nước mưa quan trọng, giúp giảm tải cho hệ thống cống khi mưa lớn. Trạm bơm tiêu Yên Nghĩa được nhắc đến như một ví dụ điển hình, có công suất lớn nhưng chưa thể vận hành hết khả năng do kênh dẫn nước chưa hoàn thiện, khiến việc tiêu úng hỗ trợ cho khu vực phía Tây và Nam Hà Nội gặp nhiều trở ngại. Bài học rút ra là việc đầu tư công trình đầu mối thoát nước cần được triển khai đồng bộ và hoàn chỉnh, vì một mắt xích chưa hoàn thiện trong cả hệ thống có thể làm giảm đáng kể hiệu quả của toàn bộ mạng lưới tiêu thoát nước.
Bài học lịch sử lâu dài: ngập lụt không phải vấn đề mới của Hà Nội
Nhìn lại lịch sử, vùng đất Thăng Long xưa cũng từng nhiều lần đối mặt với ngập lụt nghiêm trọng, từ trận lũ lớn năm Tân Mùi 1871 khiến đê nhiều địa phương quanh Hà Nội bị vỡ, cho đến trận lụt lịch sử năm 1926 khiến nước dâng cao sát mặt sàn cầu Long Biên và người dân phải di chuyển bằng thuyền trong thành phố. Điều này cho thấy ngập lụt tại Hà Nội không phải là vấn đề mới phát sinh trong vài thập niên gần đây, mà là một thách thức mang tính địa lý và khí hậu lâu dài của vùng đồng bằng sông Hồng. Bài học xuyên suốt qua các thời kỳ là công tác phòng chống ngập cần được duy trì liên tục và đầu tư dài hạn, không thể chỉ ứng phó tạm thời sau mỗi đợt thiên tai rồi lắng xuống.
Những bài học thực tiễn cho người dân và doanh nghiệp
Từ các đợt ngập lớn nói trên, có thể rút ra một số bài học thiết thực ở cấp độ hộ gia đình và doanh nghiệp. Trước hết, không nên chủ quan dựa vào số liệu ngập lịch sử của riêng khu vực mình, vì các đợt mưa với cường suất ngắn, dồn dập có thể gây ngập sâu ở cả những nơi trước đây ít bị ảnh hưởng. Thứ hai, các hộ dân và doanh nghiệp tại khu vực trũng thấp, gần sông Tô Lịch, sông Nhuệ, hoặc các khu đô thị mới xây trên nền đất nông nghiệp nên chủ động đầu tư các giải pháp chống ngập tại chỗ như cửa chắn ngập, nâng cốt nền, hoặc hệ thống bơm thoát nước dự phòng, thay vì chỉ trông chờ vào hạ tầng chung của thành phố. Thứ ba, cần có phương án dự phòng cho tình huống mất điện kéo dài trong mưa bão, vì đây thường là thời điểm các hệ thống bơm chống ngập chủ động mất tác dụng nếu không có nguồn điện thay thế.
Kết luận
Các đợt ngập lớn tại Hà Nội, từ trận lụt lịch sử năm 2008 đến chuỗi ba đợt mưa ngập liên tiếp trong năm 2025, đều cho thấy một thực tế chung là hạ tầng thoát nước của thành phố vẫn đang chạy theo sau tốc độ đô thị hóa và những diễn biến thời tiết ngày càng cực đoan. Trong khi chờ đợi các dự án đầu tư hạ tầng lớn được hoàn thiện, việc chủ động trang bị giải pháp chống ngập ở quy mô từng công trình, từng hộ gia đình vẫn là cách thiết thực nhất để giảm thiểu thiệt hại mỗi khi mùa mưa bão quay trở lại.
